FIGUUR 1 - Door de versmelting van één eicel met één zaadcel (boven) ontstaat de eerste lichaamscel. Door veel opeenvolgende delingen zijn de miljarden cellen van een individu (onder) uit die eerste cel ontstaan.
| Hoofdpagina |
| Actueel |
| Vereniging |
| ALD |
| Andere Leukodystrofieën |
Artikel
X-GEBONDEN ADRENOLEUKODYSTROFIE EN ERFELIJKHEID
B.M. van Geel, R.C.M. Hennekam en P.G. Barth (AMC Amsterdam).
DE MENS EN ZIJN BOUWSTEEN
DECEMBER 1993 - Ieder mens heeft vele organen. Het hart, de longen, de nieren en de hersenen zijn daar enkele voorbeelden van. Ieder orgaan is op zijn beurt opgebouwd uit miljoenen cellen. Die zorgen ervoor dat het orgaan goed werkt. Spiercellen zorgen ervoor dat het hart pompt. De cellen in de longen zorgen ervoor dat zuurstof kan worden opgenomen en koolzuur kan worden uitgeademd. De cellen in de nieren zorgen onder andere voor het uitwassen van afvalprodukten uit het bloed. De zenuwcellen in de hersenen en de rest van het zenuwstelsel zorgen ervoor dat we kunnen denken, onthouden, doen en voelen. Ook de cellen van de bijnieren hebben verschillende functies. Zij zorgen onder meer voor de mineraalhuishouding van het lichaam.
HET ERFELIJK MATERIAAL
Ieder mens ontstaat uit één enkele cel, namelijk die cel die ontstaan is door de samensmelting van eicel en zaadcel (zie figuur 1). Zowel eicel als zaadcel bevatten erfelijk materiaal waarin onze eigenschappen liggen opgeslagen. Dit heet desoxyribonucleïnezuur, ofwel DNA. Dit DNA vormt genen.
Elk gen bevat in code de informatie voor één van onze eigenschappen. De genen liggen netjes geordend opgeslagen op de chromosomen. Elk gezond mens heeft daarvan 23 paar in iedere cel. Er zijn 22 paren chromosomen waarop allerlei informatie over onze eigenschappen vastligt. Deze worden ook wel autosomen genoemd.
Daarnaast is er nog één paar geslachtschromosomen. Dit laatste paar bepaalt, zoals de naam al aangeeft, het geslacht van een individu. Het paar geslachtschromosomen bestaat uit een X en een Y-chromosoom, of uit 2 X-chromosomen. Op het Y chromosoom zijn, voor zover nu bekend is, weinig erfelijke eigenschappen vastgelegd. Het verschil tussen deze combinaties XX en XY kennen we allemaal: iedere vrouw heeft in elke cel 2 X-chromosomen (XX), terwijl iedere man een X- en een Y-chromosoom (XY) in al zijn cellen bezit.
DELENDE CELLEN
De meeste cellen kunnen zich delen. Zo delen bijvoorbeeld cellen in de huid zich, wanneer die beschadigd is. Zodoende kan een wond genezen. Maar het beste voorbeeld van het delingsvermogen van cellen is de groei, zoals die bij ieder kind te zien is. Er zijn echter ook cellen, zoals de zenuwcellen, of neuronen, die dit vermogen niet bezitten. Het zenuwstelsel (de hersenen, het ruggemerg en de zenuwen) moet het een leven lang doen met de voorraad zenuwcellen die gedurende de zwangerschap zijn "verzameld".
De eicellen van de vrouw en de zaadcellen van de man delen echter anders dan de andere cellen van het menselijk lichaam. In bijvoorbeeld een huidcel die deelt, wordt eerst het DNA (dus ook de chromosomen) verdubbeld alvorens de cellen delen. Deze manier van delen wordt mitose genoemd. Bij de deling van de geslachtscellen vindt echter deze vermenigvuldiging van de chromosomen niet plaats, terwijl de cellen wel delen. Deze deling wordt ook wel meiose genoemd.
Bij de bevruchting van de eicel door de zaadcel versmelten zo de 22 autosomen van de man en één van zijn geslachtschromosomen met de 22 autosomen van de vrouw en één van haar geslachtschromosomen. Zo ontstaat een complete cel met weer 22 paren autosomen, en 2 (1 paar) geslachtschromosomen.
AFWIJKINGEN VAN DE GENEN
Op het erfelijke materiaal liggen dus de verschillende genen die de formules bevatten voor allerlei eigenschappen. Zo'n stuk DNA kan beschadigd worden, waardoor de formule van een eigenschap verloren gaat. Zo'n verandering in het erfelijk materiaal wordt ook wel mutatie genoemd. Bij iedereen zijn deze fouten aanwezig. Ook kunnen ze spontaan bij de delingen van de geslachtscellen ontstaan. Als de afwijkingen eenmaal ontstaan zijn, kunnen ze ook weer worden doorgegeven aan iemands nakomelingen. Gelukkig hebben niet alle fouten, die in het DNA ontstaan, ernstige gevolgen. Maar in sommige gevallen kan er ziekte door ontstaan.
Van elk gen op de autosomen horen er dus twee in elke cel te zijn, omdat er steeds paren chromosomen zijn. Voor de genen op de geslachtschromosomen gaat dit echter niet helemaal op. Vrouwen hebben 2 X-chromosomen, en bij hen zijn de genen wel dubbel. Mannen hebben een X- en een Y-chromosoom, en zij moeten het doen met het erfelijke materiaal op dat ene X-chromosoom. dominant gen. Indien de werking van het gen, waarin de afwijking voorkomt, zwakker is dan het gezonde gen van het andere chromosoom, dan wordt gesproken over een recessief gen.
Wanneer het gaat om afwijkingen op de autosomen, dan houdt dit in er pas ziekte ontstaat, wanneer de afwijking op beide chromosomen aanwezig is. Wanneer een man een X-chromosoom heeft waarop in het DNA een verkeerde code staat, dan zal dit bij hem in de meeste gevallen leiden tot verschijnselen. Hij heeft immers maar één X-chromosoom.
GESLACHTSGEBONDEN ERFELIJKE ZIEKTEN
Een aantal erfelijke ziekten uit zich alleen bij jongens en mannen. Voorbeelden hiervan zijn bijvoorbeeld bloederziekte (hemofilie) en X-gebonden adrenoleukodystrofie (X-ALD). Een vrouw kan draagster zijn van zo'n ziekte, maar ondervindt daar in het algemeen zelf geen klachten van. Van hemofilie is bijvoorbeeld bekend dat die bij de Russische koninklijke familie, de Romanovs, voorkwam. Uit uw eigen omgeving kent u natuurlijk de X-ALD.
OVERERVING VAN X-ALD
In figuur 2 kunt u zien hoe een X-gebonden ziekte overerft wanneer een vader de desbetreffende ziekte heeft. Een man met adrenomyeloneuropathie (AMN) zal dus altijd gezonde zonen krijgen. Daarentegen zijn al zijn dochters draagster. Zij kunnen dus X-ALD doorgeven, ook al hebben zij zelf géén verschijnselen! Zo kan X-ALD dus een aantal generaties ongemerkt van moeder op dochter worden doorgegeven!
FIGUUR 2 - Overerving van een geslachtsgebonden ziekte. De zwarte x is een x-chromosoom met de normale eigenschap. De rode x is een x-chromosoom met de afwijkende eigenschap. De vader heeft een x-gebonden aandoening. De moeder is gezond: ze is geen draagster. Alle zonen zijn gezond; alle dochters zijn draagster van de ziekte.
Wanneer een vrouw draagster is voor X-ALD, dan is de verdeling van gezonde kinderen en kinderen met de fout in het DNA ingewikkelder. Dit kunt u zien in de figuur 3. In dit geval is voor iedere zoon de kans om de fout op het X-chromosoom te krijgen 50%. Dit houdt dus niet in dat na de geboorte van een zieke jongen de volgende zoon gezond zal zijn! Die kans blijft voor iedere jongen 50%. Voor iedere dochter geldt dat er 50% kans is op draagsterschap. Dochters kunnen dan weer op dezelfde wijze X-ALD doorgeven als bij hun moeder het geval was.
FIGUUR 3 - Overerving van een geslachtsgebonden ziekte. De zwarte x is een x-chromosoom met de normale eigenschap. De rode x is een x-chromosoom met de afwijkende eigenschap. De moeder is draagster van de geslachtsgebonden ziekte. De vader is gezond. Elke dochter heeft 50% kans op het draagsterschap. Elke zoon heeft 50% kans op de x-gebonden aandoening.
ERFELIJKHEIDSVOORLICHTING EN FAMILIE-ONDERZOEK
Helaas is er voor X-ALD nog geen behandeling zoals die er is voor bijvoorbeeld een ontstoken "blinde darm". De chirurg kan die verwijderen, en een patiënt is daarna snel genezen. Wel kunnen we door het geven van erfelijkheidsvoorlichting over X-ALD in sommige gevallen voorkomen dat de ziekte zich verder uitbreidt. Het is namelijk mogelijk om door middel van een vruchtwaterpunctie of vlokkentest vroeg in een zwangerschap de diagnose te stellen.
Naast het voorkómen van nieuwe gevallen en het geven van voorlichting is er gelukkig nog meer. Sommige mensen hebben afwijkingen in de hormoonhuishouding van bijvoorbeeld de bijnieren. Bij hen kunnen levensbedreigende situaties worden voorkomen door ze met tabletten met bijnierschorshormonen, als cortison en fluorhydrocortison, te behandelen. En er zijn enkele therapieën waarvan de werkzaamheid nog niet goed "uitgedokterd" is. Daarom worden mensen die de dieettherapie met GTE- en GTO-olie gebruiken en ook beenmergtransplantaties bij jongens met een grote kans op childhood ALD, met grote zorgvuldigheid gecontroleerd. Onderzoek naar X-ALD is broodnodig, want dat is de enige manier om uiteindelijk een genezende behandeling te vinden.
TOT SLOT
De informatie over de erfelijkheid van X-ALD zal voor velen van u toch nog vragen oproepen, want het onderwerp is zeer ingewikkeld. U kunt hiervoor terecht bij de instituten voor erfelijkheidsonderzoek in Amsterdam, Groningen, Leiden, Maastricht, Nijmegen, Eindhoven-Veldhoven, Rotterdam, Utrecht en Enschede.
Alle (overige) artikelen over X-ALD op deze website...
